Mind of an Anarchist


10 Nieuwe beginselen voor de economie

Het wordt steeds een beetje beter. Ondanks voortdurend stijgende werkloosheidscijfers, steeds hogere energiekosten, de kennelijk bodemloze beerput van bankschandalen, naar beneden bijgestelde ‘credit ratings’ van alles wat in geld uit te drukken is en ondanks politici, wiens holle frasen en loze beloftes op beterschap allang niet meer worden geloofd, is er een kentering gaande in het denken over hoe Wij, de mensen, ons leven kunnen beteren. Misschien wel de krachtigste katalysator voor een fundamentele verandering is vernieuwing van de organiseerprincipes onder ons economische systeem, dat uit de 19e eeuw stamt. Een ‘upgrade’ anno de 21e eeuw is dringend noodzakelijk. Daarom introduceer ik hier graag een tiental van deze ‘nieuwe’ economische principes.

 

Principe 1: Het behoud van de natuur, haar grondstoffen en haar organiseerprincipes staan aan de basis van hoe wij, de mensen, onze samenleving organiseren.

Terug naar de menselijke maat in en met de lokale natuurlijke omgeving. Het met brute kracht forceren van ons bestaan op aarde heeft veel schade toegebracht aan ons ecosysteem. We hebben de natuur er echter nooit door kunnen bedwingen. Als de mens als soort wil overleven, dan zal ze zich aan de natuurlijke context moeten aanpassen.

 

Principe 2: Je doet de dingen zélf, tenzij er iemand is die het beter kan.

Dit principe leerde ik in het Noordoosten van IJsland, waar gemeenschappen niet veel groter zijn dan enkele honderden inwoners. Van de crisis hebben zij weinig gemerkt, want er waren nooit veel grondstoffen en middelen voorhanden om groot te denken of om specialisten in te huren. Het streven is om zelfvoorzienend te zijn. Dat geeft vrijheid, maar vraagt ook verantwoordelijkheid voor het onderhouden van je eigen vakmanschap en een houding van een leven lang leren en werken aan je eigen curriculum voor het leven.

 

Principe 3: Economische bedrijvigheid streeft naar het beste voor de wereld.

In plaats van de beste ván de wereld te willen worden, streven we er naar onze bedrijvigheid te laten bijdragen aan het beste vóór de wereld. Lokaal georganiseerde coöperatieve economieën leiden tot grotere sociale samenhang en grotere gelijkheid, zonder dat we allemaal eenheidsworst hoeven te worden. Er zijn voldoende mogelijkheden om je te onderscheiden.

 

Principe 4: Delen is het nieuwe hebben.

Was het verzamelen en hebben van kapitaal de grote drijfveer achter het huidige neoliberale kapitalistische economische systeem, in haar opvolger anno 21e eeuw zijn kennis en creativiteit de belangrijke drijfveren. En voor kennis en goede ideeën is delen de krachtigste vermenigvuldiger. Eigendom is een vorm van diefstal.

 

Principe 5: Op basis van overvloed in plaats van schaarste.

Er is genoeg voor iedereen als we afleren in termen van schaarste te denken. Schaarste leidt tot enorme economische ongelijkheid. Het gaat er ook niet om iedereen een luxe leven te bieden, maar over het creëren van een wereld van mogelijkheden, die voor iedereen op gelijkwaardige voorwaarden toegankelijk zijn. De hiervoor noodzakelijke technieken zijn al in belangrijke mate beschikbaar. Geef ze in handen van iedereen en overvloed wordt een belangrijke katalysator naar een robuuste en duurzame maatschappij.

 

Principe 6: Economie streeft naar het eerlijk verdelen van de welvaart.

Technologische vooruitgang maakt ons leven gemakkelijker en bespaart ons veel tijd. Het zorgt er echter ook voor, dat er in de toekomst steeds minder banen beschikbaar zijn voor steeds meer mensen. En aangezien onze individuele welvaart wordt betaald met het inkomen uit werk zullen we naar een systeem moeten, waarin de welvaart op een eerlijke manier wordt (her)verdeeld. Laten we de welvaartsongelijkheid zich verder ontwikkelen, zoals in ons huidige economische systeem gebeurt, dan is het gevolg een explosieve sociale toestand, die zal leiden tot burgeroorlogen en ander geweld. Ik kies dan liever voor sterke sociale samenhang.

 

Principe 7: Economie is circulair georganiseerd.

In de economie van de toekomst bestaat geen afval. ‘Cradle to Cradle’ is uitgangspunt voor het ontwerpen en produceren van producten. Ook geldstromen volgen circulaire patronen. Lokale economieën vormen de basis, waarbij lokaal bestede middelen bij voorkeur ook weer lokaal geïnvesteerd worden. U betaalt niet langer voor het verbruik, maar voor het (tijdelijk) gebruik van middelen.

 

Principe 8: Genoeg is genoeg

Kwantitatieve economische groei heeft zijn grenzen. Volwassen economieën streven vooral kwalitatieve ontwikkeling na. Hogere levenskwaliteit voor iedereen, gebaseerd op de ‘Piramide van Overvloed’ (Damandis & Kotler): beschikbaarheid van goed drinkwater, gezond voedsel, veilig onderdak, vrije communicatie, vrije toegang tot informatie, toegang tot goed onderwijs, beschikbaarheid van duurzame energie, sterke gezondheidszorg en individuele vrijheid die niet bijt met de samenlevingsvrijheid. Je neemt niet meer dan noodzakelijk, dan heeft een ander ook wat en wordt de natuur niet onnodig belast met onze verbruikszucht.

 

Principe 9: Wie het weet mag het zeggen.

Het tijdperk van management is voorbij. Door de hoge onderlinge verbondenheid in (virtuele en sociale) netwerken en 24/7 beschikbaarheid van benodigde informatie raken managers in toenemende mate overbodig. Hun kennisvoorsprong en bijbehorende machtspositie gaan in rap tempo verloren. In platte netwerken bepalen kennis, talent en vaardigheden in een specifieke context wie tijdelijk de leiding krijgt. Het gezamenlijk doel van een netwerk van gelijk geïnteresseerden is leidend voor wat moet gebeuren.

 

Principe 10: Alleen ga je sneller, samen kom je verder.

Samenwerken is het geheim van het succes van de toekomstige economie. Marktwerking heeft dit probleem niet op kunnen lossen. We kunnen er maar het beste afscheid van nemen. Concurrentie leidt vaker tot competitievervalsing dan tot open en eerlijke coöperatie. Zij die blijven kiezen voor snel en bovenmatig eigengewin zullen ontmaskerd worden en indien noodzakelijk uit de netwerken verstoten worden.

 

Beetje bij beetje ontdekken we organiseerprincipes, die het predicaat duurzaam en robuust lijken te mogen dragen. Het zijn de principes van toekomstige generaties. Bent u geboren voor 1985, dan zult u ze nog wel verwarrend vinden, omdat de algoritmes van ons oude denken in de weg zitten. Voor generaties geboren na 1985 zijn deze principes al vanzelfsprekender. Zij gedragen zich niet als boekhouders, maar durven ongehoorzaam te zijn. Ze laten zich leiden door hun idealen, dromen en wensen. Laten wij, oudere generaties, ons vooral door deze generatie laten leiden en ze helpen behoeden voor de fouten die wij in onze tijd gemaakt hebben. Wilt u meer betekenen? Stelt u zichzelf dan de volgende vraag: Doet u momenteel iets dat een betekenisvolle bijdrage levert aan genoemde 10 beginselen? Als het antwoord ‘Nee’ is, weet u wat u te doen staat.

Deze column is eerder geplaatst op http://www.organisatieactivist.nl

Advertenties


Ons brein is onze handicap

“That what we are afraid of, is what thrills us the most”

Ik ben er wel eens jaloers op: mensen die een opgeruimd hoofd hebben. Ze leven een simpel leven, niet lastig gevallen door een teveel aan kennis, zorgen, of nieuwe ideeën. Ze leven op een automatische piloot. Iedere dag beleven ze weer opnieuw. Alle problemen die ze tegenkomen pakken ze op dezelfde manier aan. Niks aan de hand als het weer niet beter wordt. Ze merken het niet eens op. Morgen beginnen ze met dezelfde energie als vandaag. Grazend als een mak schaap pakken deze mensen vandaag problemen aan op dezelfde manier als gisteren. Bij tegenwind draaien ze gewoon de kont in de wind, want dan heb je er geen last van. Kuddes mensen leven op deze manier. Braaf gaan ze naar hun werk en voor ieder probleem dat voorligt of besluit dat ze moeten nemen kiezen ze die ene, twee dimensionale, aanpak: goed of fout, links of rechtsom. Voor sommige mensen is het om gek van te worden. Volgens de ‘twee dimensionalen’ zijn zij niet goed bij hun hoofd. Zij proberen namelijk hun hele brein te gebruiken en dat is nu juist hun handicap, zo wordt hun steeds gezegd.

Het leven in Nederland, een ander woord voor platland,  is lastig voor een heel breingebruiker. Je snapt er namelijk steeds minder van. Steeds benader je problemen vanuit meerdere dimensies, integraal, als ‘whole system’, maar dan kom je niet tot dezelfde oplossingen als de twee dimensionale platdenkers, die overigens een steeds belangrijker deel van de samenleving uit te lijken gaan maken. Ze zitten tegenwoordig zelfs in het kabinet. Je krijgt platdenkers jouw oplossingen ook niet aan het hoofd gepraat, want denken in meer dan twee dimensies durven platdenkers niet of nog erger: ze willen het niet. Het moet heerlijk zijn, die onwetendheid. Gewoon iedere dag dezelfde oplossing toepassen op alle vraagstukken en bij tegenwind draai je de kont in de wind en het nieuwe probleem glijdt langs je af, of zo u wilt, het ene oor in en het andere oor uit. Steeds meer mensen lijken te kiezen voor zo’n simpel leven en stoppen met nadenken. Misschien wel omdat ze er gek van worden iedere dag opnieuw hun meerdimensionale oplossing voor vraagstukken aan platdenkers te moeten uitleggen. Het gevolg is dat het leven platland er steeds onaantrekkelijker uit komt te zien voor heel breindenkers.

Zou het leven er mogelijk toch niet mooier uit kunnen zien als we in meerdere dimensies zouden kunnen denken? Als we toch eens meerdere perspectieven zouden kunnen zien? Dan komen we wellicht ook met andere oplossingen en hoeven we ook niet steeds de kont in de wind te draaien bij tegenwind. Het is maar een ‘brainwave’ hoor, maar misschien wel eentje die u op andere gedachten brengt. Ik zou platdenkers willen vragen proberen te surfen op die brainwaves. Wees er niet bang voor. Probeert u de brug tussen uw linker en rechter hersenhelft eens uit. U komt er wellicht achter, dat niet alle problemen hetzelfde zijn. Het ene probleem is complexer dan het ander. En als u het vanuit meerdere perspectieven bekijkt, dan komt u wellicht ook met andere oplossingen. Oplossingen die het probleem oplossen, zodat u de volgende dag fris aan een nieuw probleem kunt beginnen en echt een opgeruimd hoofd heeft, omdat het oude probleem niet meer bestaat. In plaats van een twe edimensinaal plan van aanpak komt u met een meerdimensionale mindmap. Ze zijn wellicht complexer, maar daarmee niet ingewikkelder (complex). Uw mindmaps bieden meerdere keuzes, nieuwe mogelijkheden. Wilt u het niet proberen? Waar bent u bang voor? Het brein is misschien wel de grootste handicap van de mens en daar moeten we dus goed mee leren omgaan. Gebruik uw hersens en loop niet steeds achter de platdenkers aan. Uw leven wordt er een stuk interessanter van.

Henk Hogeweg, organisatie anarchist



WIJ, de mensen, creëren de keuzes

4 juli 2010 – Onafhankelijkheidsdag: Het (in)formatieproces van de nieuwe regering in Nederland is vleugellam. De uitslag van de verkiezingen van 9 juni 2010 geeft geen enkele linkse of rechtse coalitie de meerderheid en de ego-politieke stellingnames van partijen laten geen ruimte voor toenadering door het midden. Ook de kiezers wisten met ons kiessysteem geen duidelijke keuzes te maken. Hoog tijd om ‘WIJ, de mensen’ zelf aan het werk te zetten.

In ons huidige systeem moet er steeds iemand winnen, terwijl de grote problemen, die voorliggen om te worden aangepakt, partij-ideologiën overstijgen en om integrale wijsheid vragen. In de opiniebijlage van NRC handelsblad van 3 juli 2009 werd geschreven over een ‘rituele formatiedans’, waarna een pleidooi volgde voor een zakenkabinet met wijze, ervaren mannen en vrouwen. Het zou ook een systeemwijziging zijn, maar naar mijn idee is deze nog niet fundamenteel genoeg. Ook in een zakenkabinet ontbreken WIJ, de mensen. Het gevolg hiervan zou zijn dat we uiteindelijk toch vrij snel weer last krijgen van overheersing door een kleine groep mensen, die het voor het zeggen hebben. Voor een anarchist blijft het basisprincipe, dat WIJ, de mensen, zelf onze samenleving vormgeven. En voor een werkelijk vrije samenleving is de continue invloed en betrokkenheid van WIJ, de mensen, noodzakelijk.

Vormen voor participatieve besluitvorming zijn er al of worden ontwikkeld. Voorbeelden zijn KGOTLA en World Café bijeenkomsten. Die maken echter nog niet standaard onderdeel uit van ons huidige dominante besluitvormingssystemen. We zullen daarnast echter ook een, revolutionair, nieuw systeem moeten ontwikkelen, die meer denkkracht en wijsheid van de zwerm, het volk, toelaat. Hierbij geldt dat WIJ, de mensen, de verandering zijn! Alleen als het denken van mensen verandert, zal er ander gedrag ontstaan, bij voorkeur in een richting, die goed is voor de aarde in zijn geheel en niet slechts voor een klein gedeelte daarvan.

In participatieve besluitvormingsprocessen geldt, dat deelnemers niet slechts een enkele keer mee mogen praten over oplossingen. Mensen zijn de oplossing! Dat kan door ze verantwoordelijk te maken voor de aanpak van de volgens hun belangrijke problemen in een gemeenschap. En dat op alle niveau’s van de samenleving: persoonlijk, in het gezin, de lokale gemeenschap, de nationale gemeenschap en de internationale gemeenschap. Tenslotte maken WIJ, de mensen, allemaal de samenleving waarin wij leven. Het is te gemakkelijk daar slechts een kleine groep mensen, politici en/of zakenlui, verantwoordelijk voor te houden.

Zij die direct geraakt worden door de problemen kennen ook de oplossingsmogelijkheden. Participatieve besluitvormingsprocessen dienen er op gericht te zijn die mogelijkheden te zoeken en te onderzoeken op hun toepasbaarheid. Jim Rough, auteur van het boek Dynamic Facilitation, heeft daarvoor een prachtige werkvorm ontwikkeld: de ‘Wisdom Council’. Deze participatieve besluitvormingsmethode, die inmiddels op steeds meer plaatsen in de wereld wordt toegepast, faciliteert (NB: faciliteren is niet hetzelfde als managen of aansturen ) het zelforganiserend vermogen tot veranderen door het ontwikkelen van keuzes, hetgeen doorgaans opzichzelf al een doorbraak blijkt te zijn. Mensen ervaren het als een opluchting als ze merken, dat er verschillende oplossingen mogelijk zijn en worden toegestaan, in plaats van een opgelegde oplossing van een baas te moeten volgen.

De wijsheid die de groep ontwikkeld in de ‘choice creating’ processen van Dynamic Facilitation is enorm krachtig en stimuleert mensen daaraan bij te dragen, mee te doen en verantwoordelijkheid te nemen. En dat is juist nu noodzakelijk. Als een systeem (de aarde zoals we die nu gecreëerd hebben) in crisis verkeert en we de keuze hebben tussen een geweldadige of een niet-geweldadige revolutie, dan is het van belang de wijsheid van WIJ, de mensen, op te roepen en te komen tot een ‘groepsantwoord’ gebaseerd op vele keuzemogelijkheden. Vetrouw op dit proces en wees je er van bewust, dat als je denkt geen keuzes meer te hebben, je altijd nieuwe keuzes kunt bedenken, zolang WIJ de leidraad in ons hoofd is. WIJ, de mensen, maken de maatschappij. Doe mee!



Leuk, zelforganisatie!

Tijd om iets over organiseren te schrijven, over zelforganisatie wel te verstaan. Op de LinkedIn groep van Stichting Zelforganisatie ontstond hierover al een interessante discussie. Het is voor veel mensen nog erg lastig om zelforganisatie te zien als een wezenlijk andere manier van organiseren als management. Dit heeft tot gevolg dat er mensen zijn die ‘sturing willen geven aan zelforganisatie’, want anders wordt het maar anarchisme en chaos. Bij een OrganisatieAnarchist gaan de haren dan overeind. Dat anarchisten kiezen voor wanorde en kiezen voor chaos is een misverstand. Anarchisten zijn slechts tegen overheersing van één individueel belang en het -isme is gebaseerd op zelforganisatie en op de principes van de chaostheorie.

Stichting Zelforganisatie - LinkedIn.com

In ons spraakgebruik spreken we over chaos als het om een wanordelijke toestand gaat. Ogenschijnlijk is dit misschien zo, maar eigenlijk is er slechts sprake van verwarring in het hoofd van de waarnemer. Als je goed kijkt, dan zie je, dat de chaotische toestand wel degelijk een orde in zich heeft, een nieuwe orde, waarvan het patroon echter nog niet door iedereen wordt herkend. Omdat wanorde voor veel mensen een onwenselijke situatie is gaan mensen de boel naar de hand zetten, naar hun eigen hand wel te verstaan. Dat noem ik dus managen. Daarbij wordt geen rekening gehouden met de belangen van anderen, waaronder zij die de nieuwe orde wel al zagen en de toestand helemaal niet wanordelijk vonden. Het naar eigen hand zetten van de situatie is behoorlijk overheersend gedrag en dus helemaal niet anarchistisch en ik ken talloze voorbeelden, waarbij deze manier van organiseren ook helemaal niet leuk uitpakt.

Managers, mensen die situaties naar eigen hand zetten, verwarren hun ingrijpen met organiseren. Ze stellen orde op zaken, zo menen zij. In mijn ogen echter maken ze de verwarring alleen maar groter. Zelforganiserend was er namelijk al orde ontstaan uit een zee van mogelijkeden, nieuwe ordeningen, die zich steeds weer aandienen. Individuele belanghebbenden beoordelen voortdurend de nieuwe mogelijkheden op bijdrage aan hun eigen belang. Dat is onze natuur. Het zijn gelijksoortige individuen, mensen bijvoorbeeld, die zwermen om het totale aanbod van mogelijkheden. Dat doen ze zelfstandig, maar niet zonder op elkaar te reageren. Er is voortdurend getwitter met feedback over de diverse mogelijkheden. Al zwermend en twitterend ontwikkelt zich in de zwerm op den duur een gelijkloop van belangen, ook wel synergie genoemd, waarbij zich een nieuwe samenhangende orde vormt, die een nieuw groter geheel van een hogere orde vertegenwoordigt. De hogere orde uit zich in een hogere complexiteit, ofwel meer onderlinge samenhang. De nieuwe orde komt zo emergent tot stand, waarbij de keuze van de zwerm niet automatisch voor de beste oplossing is, maar voor die oplossing die het beste alle individuele belangen dient, de meest optimale oplossing. Een democratische keuze voor een bepaalde oplossing komt hierbij niet aan te pas. En er is in de zwerm ook geen Grote Leider aan wie zoveel verstand en wijsheid wordt toegedicht, dat die de juiste keuze voor iedereen weet te maken. Het zijn steeds individuele keuzes die gemaakt worden, waarbij individuen diverse oplossingen testen.

Uiteindelijk ontdekken de leden van de zwerm, dat er één oplossing bovenuit springt die voor vrijwel iedereen goed lijkt te werken. Die oplossing wordt flink rond getwitterd en dat is hem dan, de nieuwe richting, de nieuwe orde. Deze orde wordt tijdelijk overeengekomen, een Tijdelijk Werkbare Overeenstemming en zolang het werkt is deze orde prima. Daar is volgens mij niks wanordelijks aan en de totstandkoming verloopt geheel zelforganiserend, ongepland en zeker niet gemanaged. De nieuwe oplossing blijft bestaan, totdat de zwerm van gelijksoortige individuen uit weer een nieuwe set van vele mogelijkheden een nieuwe keuze maakt. Hoe meer beperkingen men oplegt aan de zelforganisatie, hoe groter de kans dat de zwerm kiest voor een niet-optimale oplossing, maar voor een oplossing die slechts een enkel individueel belang, of die van enkelen, dient.

Voorwaarde is, dat de zwerm elkaar vertrouwt en dat geen enkel individu beschikking heeft over alle informatie die nodig is om de keuze te kunnen maken. Juist het niet hebben van volledige informatie maakt dat individuen elkaar opzoeken. De kennis van de zwerm wordt dan optimaal ingezet voor de individuele keuze, een uiterst creatief proces, met hoog innovatief gehalte. Vertrouw er op dat uiteindelijk de individuele leden van de zwerm over voldoende oordelend vermogen en verantwoordelijkheid beschikken om het zelforganiserende proces voldoende ordelijk te laten verlopen. Mensen willen er geen rommeltje van maken, ze houden alleen niet van oplossingen waar ze de zin niet van inzien.

Sturing geven aan zelforganisatie of het managen van zelforganisatie, in welke aardige vorm dan ook, beschadigt derhalve het vertrouwen en het creatief proces en slaat bovendien het innovatief vermogen van de zwerm dood. Volgens mij genoeg redenen om zelforganisatie niets in de weg te leggen. Organisaties zullen er een stuk leuker door worden.